قال علي عليه‌السلام : إِنَّهُ لَيْسَ لِأَنْفُسِكُمْ ثَمَنٌ إِلَّا الْجَنَّةَ فَلَا تَبِيعُوهَا إِلَّا بِهَا؛ امير مومنان عليه‌السلام مي‌فرمايند: همانا براي شما بهايي جز بهشت نيست، پس به کمتر از آن نفروشيد. (نهج‌البلاغه، حکمت456)

چهارشنبه 29 /09 /1396

عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با اشاره به مقاله «زعامت و ولایت» که در سال 41 به قلم علامه طباطبائی منتشر شده بود، اظهار داشت: در واقع علامه طباطبائی در سال 41، قبل از این که نهضت اسلامی شروع شده باشد، و پيش از این که اسمی از حکومت و نظام اسلامی مطرح باشد، این مقاله‌ای را نوشته، و در آن به اثبات ولایت فقیه می‌پردازد.

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی آثار حضرت آیت‌الله مصباح یزدی، رئیس مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) در همایش بزرگداشت سی و ششمین سالگرد ارتحال علامه طباطبایی رضوان‌الله تعالي عليه، اظهار داشت: تصور بنده این است که در بین علمای معروف ـکه البته به همه آنها مدیون هستیم‌ـ اشخاصی به جامعیت مرحوم علامه طباطبائی، بسیار کم بوده‌اند؛ هرچند همه ما ریزخوار خوان علوم شخصيت‌هاي برجسته‌اي مانند شیخ انصاری و صاحب جواهر رضوان‌الله عليهم هستيم، اما کسی مانند علامه طباطبائی که احاطه لازم و کافی بر همه رشته‌های علوم اسلامی داشته باشد و بتواند ارتباط آنها را به خوبي درک کرده، و در ابعاد مختلف علمی، عملی، تربیتی، اخلاقی و دیگر جهات بر آن میراث گرانبها بیفزاید، سراغ نداریم.

علامه محمدتقی مصباح یزدی با اشاره به این که در ميان ویژگی‌های فراوان علامه طباطبائی خدمات ايشان به قرآن بارزترین آنها است، افزود: یکی از ویژگی‌های پیامبر صلي‌الله عليه و آله که در قرآن به آن تصریح شده، اهتمام بسیار و حریص بودن ایشان نسبت به هدایت مردم است، و حتی در قیامت که همه وانفسا می‌گویند، ایشان وا امتا می‌گوید؛ اما با وجود محبت فراوان ایشان نسبت به امت‌شان، آن حضرت طبق نص صریح قرآن در روز قیامت از همین امت به خاطر مهجورگذاشتن قرآن نزد خداوند شکایت می‌کند؛ این امر نشان می‌دهد که مهجور ماندن قرآن چه اندازه بر پیامبر صلوات‌الله عليه و آله سنگین است که حاضر است از امتی که این همه به آنها علاقه دارد، شکایت کند؛ آن هم در زمانی که امت نیازمند شفاعت او هستند.

وی در ادامه گفت: شاید بتوان از اين امر چنين نتیجه گرفت که هیچ كفران نعمتي بالاتر از رها كردن قرآن نیست که پیامبر اكرم صلوات‌الله‌ عليه و آله در چنين روزی از آنها شکایت می‌کند. البته هجر قرآن که سبب شکایت پیغمبر صلي‌الله عليه و آله می‌شود، دارای مراتبی است و برخی از انسان‌ها در مراتب شدیدتري قرار دارند؛ این‌ها كسانی هستند که مانع استفاده ديگران از قرآن می‌شوند؛ کسانی که در اصل قرآن و یا امکان فهم قرآن تشکیک کرده و انواع شبهات را در مورد قرآن تولید و ترویج می‌کنند.

علامه مصباح يزدي خاطر نشان کرد: باید از خود این سؤال را بپرسیم که آیا ما حق قرآن را ادا کرده‌ایم؟ آیا جزء کسانی که قرآن را مهجور گذاشته‌اند، نیستیم؟ آیا چنین نیست که گاهی در باره یک روایت بحث‌هاي فراواني مي‌كنيم، و در كتاب‌هايمان بابی براي آن باز می‌کنیم، در حالی که دلالت روشن و سند قوی ندارد، اما به آیه‌ای که دلالت واضح بر مطلب دارد توجه نمی‌کنیم؟ آیا این كار مصداق هجر قرآن نیست؟

اين استاد برجسته حوزه علميه با اشاره به احیاء قرآن در حوزه و جامعه توسط علامه طباطبائی اظهار داشت: در بین علمایی که می‌شناسیم، کمتر کسی مانند علامه طباطبائی توفیق یافته است که قرآن را هم در فهم آن، هم در استناد به آياتش، و هم در عمل به احكامش از مهجوریت در آورد.

وی با اشاره به کم‌توجهی نسبت به قرآن کریم ادامه داد: بسیاری از ما شاید خيلي خوب قرآن بخوانیم و یا حتی تدریس قرآن هم داشته باشیم، اما در عمل به گونه‌ای رفتار می‌کنیم که گویا قرآن برای عمل نازل نشده است، و با عمل نکردن به آن هم قرار نیست اتفاقی بیافتد. اگر بخواهیم قرآن از مهجوریت در آید، باید در فهم و شناخت، استناد به آن، عمل کردن به آيات قرآن، و سرانجام در دعوت دیگران برای عمل به آن، تلاش کنیم.

این مفسر قرآن کریم با اشاره به این که علامه طباطبائی امور پیچیده‌اي از قبيل مسائل اجتماعی را با استفاده از قرآن حل کرد، اظهار داشت: امام(ره) می‌فرمود که قسمت اعظم فقه، مربوط به مسائل سیاسی و اجتماعی است؛ اما این مسائل در دوران منحوس شاهنشاهی جایی برای طرح نداشت، و اگر هم مطرح می‌شد، گوش شنوایی برای شنيدن آن نبود. عمدتاً گفته مي‌شد بايد خود امام زمان عجل‌الله تعالي فرجه بیایند و امور را سامان ببخشند!

وی با نقل خاطره‌اي از درس امام(ره) در مسجد محمدیه در سال 32 گفت: حضرت امام(ره) از همان زمان اهتمام فراواني نسبت به اين امر داشت كه در هر فرصتی گریزی به مباحث ولایت فقیه و حکومت اسلامی بزند، تا اين‌كه با شروع نهضت زمینه‌اي فراهم شد كه در اين باره  کارهای علمی انجام شود، و حتی زمانی که ايشان در نجف تبعید بودند، در مسجد شیخ انصاری بحث حکومت اسلامی و ولایت فقیه را مطرح مي‌کردند و نوارهاي آن را به ایران هم می‌فرستادند تا تکثیر و منتشر شود. در واقع حضرت امام(ره) در ضمن مبارزاتی که می کرد، یک کار علمی و فرهنگی در زمینه حکومت اسلامی و اثبات ولایت فقیه را نيز آغاز کرد، تا انقلاب پیروز شد.

علامه مصباح یزدی با اشاره به این که در اوایل نهضت کسان ديگری نيز به فکر افتاده بودند كه مسائل مربوط به نظام اسلامی را با استناد به روايات از نظر علمی و فکری حل کنند، خاطر نشان كرد: در حالی که بسیاری از علما اصل ولایت فقیه را با استناد به روایاتی مانند مقبوله عمر بن حنظله و نظایر آن ظنی می‌دانستند، علامه طباطبایی در سال 41، یعنی قبل از شروع نهضت امام، مسأله ولایت فقیه را امری بدیهی و فطری قلمداد کرده، و آن را با استناد به آيات قرآن و دلايل عقلي اثبات کرده بود!

وی با اشاره به مقاله‌ علامه طباطبائي با عنوان «ولایت و زعامت» كه در سال 41 در کتاب «مرجعیت و روحانیت» منتشر شد، ضمن توصیه فضلا به خواندن این مقاله، خلاصه‌ای از استدلال مرحوم علامه در این مقاله براي اثبات ولایت فقیه را بيان كرده، و گفت: علامه طباطبائی با استناد به دعوت قرآن به فطرت، می‌فرماید يكي از امور فطری که حتی کودکان نیز آن را می‌فهمند این است که مجموعه‌اي از انسان‌ها برای زندگی مشترک نيازمند مدیریت هستند، و تجربه‌های تاریخی نشان داده است که هر جامعه‌اي كه مدیریت صحیحي بر آن حاكم بوده، رو به عزت، پیشرفت و پیروزی حركت كرده، و عدم مدیریت صحیح موجب انحطاط، سقوط و ذلت جامعه بوده است.

استاد حوزه علميه در ادامه بيان استدلال علامه طباطبائی بر لزوم ولایت و زعامت فقیه در جامعه، افزود: ایشان در مقاله خود اين سؤال را مطرح می‌کند که آیا امکان دارد این مسأله فطری و بدیهی در اسلام مورد غفلت قرار گرفته باشد؟ پیامبر صلوات‌الله عليه حتی زماني كه براي چند روز به قصد جهاد يا كار ديگري از مدينه خارج می‌شدند، جانشینی برای خود تعیین می‌کردند، آيا چنين كسي که بر هدایت امت خود حریص بود و از سوي خدا شريعتي براي همه بندگان تا روز قيامت آورده، ممكن است آن‌ها را بعد از رحلت پيامبر اكرم صلي‌الله عليه و آله به حال خود رها کرده باشد؟ شاید در پاسخ گفته شود که آن حضرت 12 امام را براي بعد از خود مشخص فرمودند؛ اما اين پاسخ كافي نيست؛ چون ممكن است موانعی، از قبيل عمل نكردن مردم به تکلیف خود، سبب شود که ائمه عليهم‌السلام نتوانند مستقيماً رهبری و اداره جامعه را به دست گیرند. در این صورت، آیا خدا، امت را رها می‌کند؟ آیا اسلام راجع به این امر بدیهی، هیچ نظری ندارد؟

علامه مصباح یزدی با اشاره به عبارتی از مقاله «ولایت و زعامت»، اظهار داشت: علامه طباطبائی در مقاله خود به مسائلي از اين قبيل پرداخته است که آیا فقاهت برای ولایت کافی است، یا اعلميت هم لازم است؟ آيا اعلميت در فقه کافی است، یا در امور دیگر هم لازم است؟ ايشان در پاسخ به اين سؤالات می‌فرماید: «فردی که در تقوای دینی و حسن تدبیر و اطلاع بر مصالح از همه مقدم‌تر است، ولایت دارد». با اين بيان در واقع ايشان فقاهت را کافی ندانسته، بلکه معتقد است حاكم بايد در تقوا نیز در حد اعلا باشد، و مصالح را نیز به خوبي درک کند؛ لذا کسی که در برآیند این شرایط از همه بالاتر است، شایسته مقام ولايت است.

وی با اشاره به دسته‌بندی احکام توسط علامه طباطبائی در این مقاله، و بيان برخی قوانین حکومتی از منظر اسلام، اظهار داشت: ایشان در این مقاله احکام اسلام را به دو دسته تقسيم كرده‌اند: احکام ثابت که هرگز تغییر نمی‌کند، و به تعبیر ایشان «مواد شریعت» است؛ و احکام متغير که تابع زمان و مکان هستند؛ مانند وضع مالیات، امور جنگ و صلح، و ديگر مسائل اجتماعی که دائماً در حال تغییر است، و لازم است فقيه صلاحیت‌داري ولایت اين امور را عهده‌دار شود.

این شاگرد علامه طباطبائی با اشاره به جمع‌بندی استاد خود در مقاله «ولایت و زعامت» افزود: ایشان می‌گوید  ما باید سه نکته را مدنظر داشته باشیم: اول این که مسلمین باید تا آخرین حد ممکن در اتحاد و اتفاق بکوشند؛ دوم اين‌كه حفظ مصلحت اسلام و مسلمین بر همه، از فقيه و غير فقيه واجب است؛ و نكته سوم اين‌كه جامعه اسلامی جامعه واحدی است که مرز آن، اعتقاد به خدا و شریعت اسلامی است و ما بايد ببینیم مصالح چنين جامعه‌اي چگونه بهتر تأمین می‌شود.

رئیس مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی‌(ره) قم ادامه داد: مرحوم علامه طباطبائی در سال 41، قبل از این که نهضت اسلامی شروع شده باشد، و پيش از آن که طرحی، بلکه اسمی از حکومت و نظام اسلامی مطرح شده باشد، چنین مقاله‌ای را می‌نویسد، و جالب اين است که کتاب حاوی این مقاله، کتاب برگزیده سال می‌شود.

علامه مصباح یزدی در پایان سخنان خود در همایش بزرگداشت علامه طباطبائی اظهار داشت: علامه طباطبائی نه فقط اصل تفسیر قرآن را زنده کرد، بلکه راه و روش استفاده از قرآن برای همه نیازمندی‌های اجتماعی را نیز احيا کرد. ایشان در تفسیر گران‌سنگ المیزان، ذیل آیه آخر سوره آل‌عمران بحث مفصلی در باره مسائل اجتماعی را مطرح كرده، و در بخشي از اين بحث مي‌فرمايد: «تمام شئون اسلامی، اجتماعی است؛ ما اصلاً در اسلام هیچ شأن فردی نداریم.» موضوع «من یتقلد ولایة امر المجتمع» که بحث در باره ولایت بر جامعه اسلامی است، یکی از بحث‌هایی است که ایشان در تفسير اين آيه مطرح می‌کند.

گفتنی است همایش بزرگداشت سی و ششمین سالگرد ارتحال علامه طباطبائی نهم آذرماه سال‌جاری در دارالقرآن علامه طباطبائی برگزار شد.

آدرس: قم - بلوار محمدامين(ص) - بلوار جمهوری اسلامی - مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی(ره) پست الكترونيك: info@mesbahyazdi.org